دانشجویان مهندسی فناوری اطلاعات

   در حال حاضر بازار خريد و فروش نرم افزار با انواع محصولات متنوع روبه رو است. هر روز شاهد ورود يك نرم افزار به بازار اين محصولات هستيم كه هركدام بسته به نوع طراحي خود كارايي خاص و مشتريان خاص خود را دارند.
    يكي از نرم افزارهايي كه در چند سال اخير مورد استفاده مديران سازمان ها و شركت هاي بزرگ قرار گرفته نرم افزار ERP است. نرم افزاري كه مي تواند مديريت كاملي بر منابع داشته باشد و قيمت تمام شده خدمات يا محصولات را به شكل باور نكردني به حداقل برساند. گفتني است اين نرم افزار مانند ساير محصولات نرم افزاري در كشور ما نيز مورد استفاده قرار مي گيرد با اين تفاوت كه اين استفاده برعكس موفقيتي كه براي شركت هاي خارجي به همراه داشته كمك چنداني به بالابردن سرعت كارايي شركت هاي داخلي نكرده است.
    بنابراين اظهارات كارشناسان عدم آگاهي مديران شركت ها از اين نرم افزار، نبود مشاوران قوي، عدم امكان سرمايه گذاري كلان و... از اصلي ترين موانع رشد نرم افزار ERP در ميان سازمان ها و شركت هاي داخلي است.
    ERP و كاربردهاي آن ارائه تعريفي جامع براي ERP مشكل است. صاحب نظران تعاريف مختلفي براي ERP ارائه داده اند كه هر كدام جنبه هاي خاصي از اين سيستم را مورد توجه قرار مي دهد، اما در يك تعريف كلي مي توان گفت، ERP يك سيستم جامع نرم افزاري است كه هدف آن يكپارچگي و گسترش اطلاعات بين تمامي بخش هاي سازمان از جمله مالي، توليد، انبار، منابع انساني، زنجيره عرضه و مديريت مشتريان است. همچنين اين سيستم نرم افزاري قدرت برنامه ريزي و پاسخگويي به موقع و سريع به مشتريان را نيز ممكن مي سازد.
    يكي از ويژگي هاي نرم افزاري ERP اين است كه به صورت آماده، از پيش طراحي شده و با توجه به ويژگي هاي مختلف هر سيستم در بازار موجود است و عرضه كنندگان مختلفي آن را در اختيار سازمان ها قرار مي دهند. البته ERP عرضه شده توسط هر يك از آنها داراي ويژگي هاي خاص خود بوده و تفاوت هاي زيادي بين آنها وجود دارد كه اين تفاوت بيشتر ناشي از پيش زمينه شركت هاي عرضه كننده ERP است. به عنوان مثال برخي از آنها پيش زمينه حسابداري و مالي خوبي دارند، برخي داراي زمينه توليدي هستند و برخي داراي زمينه تخصصي تهيه سيستم هاي اطلاعاتي منابع انساني، اين تفاوت در زمينه ها از يك سو و از سوي ديگر توجه اين عرضه كنندگان به صنايع خاص و نوع نگرش آنها به ERP، باعث توليد بسته هاي نرم افزاري ERP متفاوتي شده است. مثلاERP عرضه شده توسط يك عرضه كننده مناسب صنعت خودرو است و ديگري براي دانشگاه ها و مراكز آموزشي مناسب است.
    پياده سازي ERP در سازمان ها يا شركت هاي مختلف بستري يكپارچه براي تبادل سريع اطلاعات بين بخش و فرآيندهاي مختلف فراهم مي آورد. اين يكپارچگي بيشتر از آنجا ناشي مي شود كه تمامي اطلاعات سيستم تنها در يك پايگاه داده ذخيره سازي شده و همانند سيستم هاي جزيره اي موجود در سازمان ها، اطلاعات در پايگاه هاي داده اي متفاوت با يكديگر از جنبه هاي مختلف، ذخيره سازي نمي شود.
    حسن كبيري، مدير تحليل و طراحي سيستم شركت راي دانا، يكي از شركت هاي توليدكننده نرم افزار ERP در ايران در توضيح كاركردهاي اين نرم افزار مي گويد: «سيستم هاي برنامه ريزي منابع سازماني يا همان ERP، نوعي از سيستم هاي اطلاعاتي نرم افزاري هستند كه به منظور مكانيزه كردن تمامي فرآيندها و فعاليت هاي سازمان ايجاد شده اند. اين سيستم ها از اوايل دهه 90 ميلادي در كشورهاي پيشرفته توسعه يافت. مهمترين ويژگي هاي ERP يكپارچگي اطلاعات، فرآيند گرابودن و توجه به برنامه ريزي است.»
    وي در خصوص مزاياي استفاده اين نرم افزار توسط سازمان ها نيز مي گويد: «ERP مزاياي بسياري براي سازمان ها مي تواند به همراه داشته باشد، به عنوان نمونه افزايش هماهنگي، سرعت بخشيدن به انجام كارها و فعاليت ها، كاهش خطاها و دوباره كاري ها، افزايش كيفيت اطلاعات و امكان تحليل اطلاعات برخي از مزاياي استفاده از اين سيستم هستند.»
    سازمان هاي ايراني و استفاده از ERP
    در حال حاضر تعداد سازمان هايي كه به طور جدي درگير خريد و پياده سازي سيستم هاي ERP هستند، چندان زياد نيست. تنها چند سازمان بزرگ و اصلي در كشور تصميم به استفاده از اين سيستم ها گرفته اند كه در حال حاضر مشغول پياده سازي اين سيستم ها در سطح سازمان هاي خود هستند.
    اكثر سازمان ها منتظر ديدن نتايج پياده سازي اين سيستم ها در سازمان هاي ديگر هستند و با وجود شروع فازهاي مطالعاتي و مشاوره اي عملادر اجراي پروژه اصلي درگير نشده اند. شايد موفقيت يا شكست هر يك از اين پروژه ها بتواند تاثير بسيار فراواني را در بازار ERP كشور ايجاد كند.
    سازمان هاي پيشرو نيز به علت فقدان مشاوران مجرب و نمايندگي توليدكنندگان معتبر در ايران، هزينه هاي زيادي براي مقدمات راه اندازي اين سيستم صرف كرده اند. در واقع هزينه هايي چون فرهنگ سازي، شناسايي محصولات و بررسي تطابق آنها با نيازهاي خود و ديگر هزينه هاي غير مرسوم، شروع واقعي پروژه ها را با تاخير بسياري همراه كرده است. همچنين در ادامه نيز با آگاهي يافتن ديگر مشتريان اين سيستم ها از هزينه ها عملااقبال نسبت به خريد و راه اندازي ERP كاهش مي يابد.
    در حال حاضر شركت هاي بزرگي همچون sap،oracle،logo، 3iInfotech، q-link،اmincom و .... از اصلي ترين توليد كنندگان و صادركنندگان نرم افزار ERP در جهان هستند. البته در زمينه توليد نرم افزارهاي ERP در ايران شركت هاي در حال انجام فعاليت هستند، فعاليتي كه برخي كارشناسان معتقداند راه به جاي نمي برد، چرا كه طراحي و راه اندازي نرم افزاري هاي ERP نيازمند سرمايه گذاري در حد كلان است و كشور ايران توان ساخت ERP را به دليل اين كه نتوانسته نرم افزارهاي يكپارچه را توليد كند، ندارد.
    اما در اين خصوص شيرازي، مدير تحليل و طراحي سيستم شركت هاي راي دانا مي گويد: «نمي توان گفت كه توان توليد اين گونه سيستم هاي نرم افزاري در كشور وجود ندارد، بايد قبول كنيم كه صنعت آي تي در كشور صنعت نوپا و جواني است و هنوز تا رسيدن به نقطه تعالي و جايگاه اصلي خود راه طولاني در پيش دارد، متاسفانه به علت عدم سرمايه گذاري دولت و بخش خصوصي در زمينه آي تي و مخصوصا سيستم هاي اطلاعاتي مكانيزه، روند رشد و توسعه ERP در كشور كند شده كه در صورت رفع اين مشكلات مي توان اميدوار بود كه اين محصول در كشور قابل رقابت با محصولات خارجي باشد.»
    در همين زمينه كازروني، استاد دانشگاه و متخصص در اين زمينه نيز مي گويد: «هنوز در ايران به ERP واقعي نرسيده ايم، ولي تلاش هاي خوبي در حال انجام است كه اين تلاش ها تا زماني كه حمايت نشود به سختي به ثمر خواهد رسيد. آنچه امروزه به نام ERP عرضه مي شود واقعا ERP نيستند و ماهيت MIS دارند. بزرگ ترين خاصيت ERP برنامه ريزي منابع در سطح سازماني است كه در محصولات ايراني هنوز ديده نشده است.»
    پيشرفت لاك پشتي
    اما صرف نظر از توليد اين نرم افزار در داخل كشور آنچه كه بيشتر از هر چيز نظر كارشناسان را به خود جلب مي كند اين است كه با وجود استقبال فراوان شركت ها براي راه اندازي اين سيستم هنوز استفاده از نرم افزار ERP به طور گسترده در كشور پياده نشده است. برخي توليدكنندگان علت اين امر را عدم آگاهي مديران ارشد سازمان ها نسبت به ERP و ساير سيستم هاي پيشرفته مديريت مي داند كه اين امر باعث شده توجيه اقتصادي مناسبي براي هزينه ها و منافع آن وجود نداشته باشد.
    كازروني با تاكيد اين گفته ها مي افزايد: «يكي از مهم ترين عوامل موفقيت ERP در يك سازمان، خواست و تعهد مديريت در اجراي پروژه ERP است. البته اين خواست از فشار رقابتي و نياز به توسعه سيستماتيك برمي خيزد كه در ايران اين عوامل ضعيف و كم جان هستند.» وي در ادامه توضيح مي دهد: «شركت هاي دولتي در ايران نيازي به ERP و بهبود فرآيندها را معمولاحس نمي كنند. همچنين كوتاه بودن عمر مديريتي يكي از دلايل عدم رجوع به اين گونه پروژه ها است. شركت هاي خصوصي نيز توان مالي كافي براي هزينه ERP را ندارند و شركت هاي تامين كننده نرم افزاري هم عمدتا سيستم هايي با رويكرد MIS توسعه داده اند تا بتوانند محصولات خود را با قيمت هاي پايين به فروش برسانند.»
    به گفته اين كارشناس انگيزه پايين سازمان هاي دولتي در بهبود و توسعه به علت اتكا به درآمدهاي نفتي، نبود فضاي رقابتي واقعي، عدم حضور در بازارهاي جهاني و درك ناكافي از توانمندي هاي فناوري اطلاعات از اصلي ترين چالش هاي عدم پياده سازي صحيح سيستم ERP در ايران است.
    يكي از سوالاتي كه در خصوص استفاده سازمان ها از نرم افزار ERP مطرح مي شود اين است كه آيا ERP تنها خريد و نصب و راه اندازي اين سيستم است يا اينكه بايد زيرساخت هاي سازماني و تغييرات آن هم در سازمان ها پياده شود. محمد يوسفيان، مديرعامل شركت نرم افزاري حساب و انديشه و كارشناس ERP در اين خصوص اظهار مي دارد: «براي پياده سازي ERP به عنوان يك راهكار و ابزار مديريتي لازم است، سازمان نگاه و رفتار وظيفه گراي خود را به نگاه و رفتار فرآيندگرا تغيير دهد. اين تغيير نياز به مهندسي مجدد سازمان دارد كه دشوارترين قسمت كار است و اگر سازماني بدون توجه به اين امر، ERP خريداري و فكر پياده سازي موفق آن را داشته باشد بسيار دور از انتظار عمل كرده است.» وي در ادامه مي افزايد: «در فرآيند پياده سازي ERP در سازمان عوامل محيطي، مديريتي، فرهنگي، اجتماعي، قوانين و مقررات كشوري و... بسيار تاثيرگذار است. در نتيجه بايد در انتخاب ERP خارجي دقت و توجه كافي را داشت تا امكان بومي سازي آن انجام گيرد.»
    به اعتقاد يوسفيان حضور يك مشاور قوي و خوب داخلي كه مطالعه و بررسي روي فرآيندهاي سازمان، نيازمندي هاي متناسب با انتخاب ERP را سرپرستي و هدايت كند، مي تواند كمك موثري به سازمان در انتخاب مناسب خود باشد.
    شركت هاي ناموفق
    شركت هاي بزرگ ايراني با آگاهي از وجود سيستم هاي ERP علاقه مند به استفاده از چنين سيستم هايي شدند. بر اساس تحقيقات صورت گرفته خريد اين نرم افزارها به سه طريق يعني 1- خريد مستقيم از شركت هاي معتبر و سازنده نرم افزار به نام مصرف در ايران، 2 - خريد با واسطه از شركت هاي بزرگ معتبر، به نام يك كشور ثالث و استفاده غيرقانوني آن در ايران و سوم خريد از شركت هاي كوچك و خرد.
    در روش اول كه بيشتر مورد استفاده شركت ها و سازمان ها بزرگ (عموما دولتي) است، با قيمتي فوق العاده گران امكان خريد نسخه اي از نرم افزار وجود دارد كه البته شامل محدوديت تحريم براي ايران نمي شود، اما در مقابل خريد آخرين تكنولوژي اين شركت براي ايران وجود ندارد. به عنوان مثال شركت ايران خودرو يكي از ماژول هاي مالي نسخه R/3 را از شركت SAP خريداري كرده است كه اين نسخه مربوط به سال 2000 و در واقع ارتقاي دهه نسخه دهد 70 اين شركت بوده كه به ايران خودرو فروخته شده است كه اين نسخه كاملابه دور از تكنولوژي هاي نوين و زيرساخت هاي جديد و مطرح دنيا است. (براي آگاهي از صحت اين موضوع سعي در برقراري تماس با مسوولان شركت ايران خودرو داشتيم اما به دليل طي شدن مراحل طولاني اداري و مايل نبودن اين شركت به ارائه اطلاعات خصوصي شركت! موفق به كسب اطلاعات دقيق نشديم.)
    يوسفيان در اين خصوص اظهار مي دارد: «در چند سال گذشته سازمان هاي بزرگي از جمله ايران خودرو و سايپا، ذوب آهن اصفهان، مس سرچشمه، وزارت نيرو و با هزينه هاي گزاف، ERPهاي خارجي خريداري و مدعي پياده سازي و استقرار آنها هستند و هزينه هاي زيادي نيز بابت پشتيباني پرداخت كرده اند، ولي شايعات، حاكي از عدم موفقيت پياده سازي طرح ها را دارد. همچنين سازمان ها نيز به طور رسمي اطلاعاتي از عملكرد مثبت يا منفي خود و تجربه به دست آمده را مطرح نكرده اند تا حداقل راه گشاي آيندگان و سازمان هاي علاقه مند و متقاضي خريد ERP باشد.»
    به اعتقاد اين كارشناسان تا زماني كه اطلاع رساني صحيحي از سوي وزارت ICT صورت نگيرد مشكلات استفاده از نرم افزار ERP حل نخواهد شد.
    وي در ادامه در خصوص برطرف شدن مشكلات اين حوزه مي گويد: «به وزارت ارتباطات و فن آوري اطلاعات كه بر حمايت از توليد ERP داخلي تاكيد داشت پيشنهاد مي كنيم، برنامه اجرايي وعملي حمايت هاي مادي و معنوي خود را با همكاري و مشاركت كارشناسان، صاحب نظران و سازمان هاي داراي پتانسيل فن آوري اطلاعات و ارتباطات، مانند سازمان نظام صنفي رايانه اي كه شركت هاي مدعي توليد ERP داخلي نيز از اعضاي اين سازمان هستند تدوين و اجرا كنند. همچنين براي ارتقاي دانش فني با ارزيابي، آسيب شناسي و كنترل و نظارت روي ERPهاي خريداري شده خارجي، تجارت به دست آمده را به شركت هاي داخلي انتقال دهد و با اختصاص سهمي از بودجه خريد ERP خارجي به حمايت از ERP توليد داخلي به گسترش و رونق بازار داخلي كمك كند.»
    بنابر گفته يوسفيان وزارت ICT با اطلاع رساني صحيح مي تواند شركت ها را در خريد مناسب نرم افزارهاي ERP كمك كنند و با حمايت شركت هاي توليدكننده نرم افزار ERP در داخل كشور امكان رشد اين صنعت را در داخل فراهم آورد و در ادامه نيز امكان صادرات اين محصولات را به كشورهاي منطقه اي فراهم كند.